الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨٠ - قسم سوم«اذ»

جمهور و مشهور از ادباء اينقسم را براى « اذ » ثابت ندانسته و آيه مذكور را از باب « و نفع فى الصور» قرار داده‌اند يعنى گفته‌اند:

« اذ » هميشه ظرف است براى ماضى و ابدا براى استقبال نمى‌آيد و اينكه در آيه شريفه « تحدّث » بلفظ مستقبل آمده چون وقوعش محقّق و قطعى است لاجرم تنزيلا ماضى محسوب شده از اينرو « اذ » كه مختص به ظرف ماضى است بر سر آن داخل شده چنانچه نفخ و دميدن در صور اسرافيل مستقبل محقّق الوقوع است لذا باين اعتبار از آن بلفظ ماضى تعبير گرديده.

استدلال ديگر براى تثبيت قسم دوّم از « اذ »

مصنّف گويد:

براى تثبيت قول غير مشهور يعنى ثبوت قسم دوّم براى « اذ » كه ظرف باشد براى استقبال بفرموده حقتعالى استدلال شده:

فسوف يعلمون اذ الاغلال فى اعناقهم‌ ( عنقريب خواهند دانست در وقتيكه غلّ‌هاى زنجير در گردنشان گذارده شود).

شاهد در « يعلمون » است كه لفظا و معنا مستقبل مى‌باشد زيرا حرف تنفيس يعنى « سوف » بر سرش در آمده و چون اينفعل مستقبل در « اذ » عمل نموده لاجرم بايد آنرا بمنزله « اذا » دانست و بدين ترتيب قبول كرد كه ظرف است براى زمان استقبال.

قسم سوّم «اذ»

٣- قسم سوّم از « اذ » آنستكه براى تعليل باشد مانند:

و لن ينفعكم اليوم اذ ظلمتم انّكم فى العذاب مشتركون‌ ( هرگز در آنروز پشيمانى نفعى بشما نميرساند زيرا در دنيا ظلم كرديد، بدرستيكه شما در عذاب با شيطان مشترك هستيد).